Reconstructie: Valentijnsbloemen voor passagiers Westerdam

Nederlanders op de cruiseschepen Diamond Princess en Westerdam kunnen door de uitbraak van het coronavirus geen kant meer op. Minister Blok van Buitenlandse Zaken zet zich persoonlijk in om hen veilig thuis te krijgen. Deel 2 van een reconstructie.

Westerdam - foto: Thomas van Leeuwen
De Cambodjaanse Minister van Transport Chanthol Sun (l) en plaatsvervangend ambassadeur Thomas van Leeuwen (r) van de Nederlandse ambassade in Bangkok voor de helikopter die de testen van de Westerdam naar het laboratorium in Phnom Penh brengt. Geen van de twintig onderzochte passagiers test positief. (foto: TvL)

De Japanse autoriteiten leggen op woensdag 5 februari het cruiseschip ‘Diamond Princess’ in Yokohama aan de ketting. Er is een quarantaine ingesteld van twee weken. Het schip telt 3.700 passagiers, onder wie 5 Nederlanders. Vanuit Den Haag en Tokio zetten de deelnemers aan het BZ-crisisberaad alle zeilen bij om de Nederlanders te helpen.

Op de Diamond Princess zijn aanvankelijk enkele tientallen passagiers besmet. Dat aantal loopt uiteindelijk op tot meer dan zeshonderd. Niemand mag van boord, de Nederlanders op het cruiseschip zitten tot 19 februari vast. Zij kunnen geen kant op. Vanuit Tokio belt de Nederlandse ambassade dagelijks met de Nederlanders aan boord van het cruiseschip en regelt medicijnen.

Deel 1 gemist? Ga naar webpagina: Reconstructie: Van 'lockdown' Wuhan naar begeleid vertrek.

Nergens welkom

De Westerdam is een onder Nederlandse vlag varend cruiseschip van de Holland Amerika Lijn (HAL). Aan boord zijn zo’n 2000 passagiers, onder wie 91 Nederlanders. Het schip vaart door de Aziatische wateren. Uit vrees dat passagiers zijn besmet met het coronavirus wil geen land het toelaten. Aanvankelijk lijkt het schip toestemming te hebben om in Bangkok aan te aanleggen. Maar op dinsdag 11 februari blijkt dat de Westerdam ook daar niet welkom is. Op de Nederlandse ambassade in Bangkok wordt een crisisteam gevormd. En er wordt contact gelegd met Mariëlle en haar team.

In Den Haag wordt nu op zeven borden tegelijk geschakeld; diplomatiek overleg met China en andere partners wereldwijd, interdepartementaal overleg in Den Haag, communicatie met pers en publiek, de Franse vlucht met daarop mensen die vanuit Wuhan via Marseille naar huis komen, de Britse vlucht met mensen aan boord die via Londen en Berlijn onderweg zijn en de boten Diamond Princess en Westerdam waarop mensen muurvast zitten.

WhatsApp van minister Blok

Ambassadeur Kees Rade en zijn team in Bangkok nemen contact op met de Holland Amerika Lijn (HAL) en de Thaise autoriteiten. Vanuit Den Haag krijgen zij per telefoon en WhatsApp steun van minister Blok. Maar de Thaise autoriteiten houden voet bij stuk. De Westerdam is niet welkom.

Dan is er goed nieuws. Rederij HAL, de eigenaar van het schip, kan het cruiseschip in Cambodja aan laten leggen. Als dit op woensdag 12 februari eind van de middag bekend wordt, springen plaatsvervangende ambassadeur Thomas van Leeuwen en plaatsvervangend hoofd Consulaire Zaken Dick Camerling in een taxi. Met niet meer dan een tandenborstel en wat schone kleren als bagage halen zij de laatste vlucht naar de Cambodjaanse hoofdstad Phnom Penh.

Thomas en Dick vliegen donderdagochtend 13 februari van Phnom Penh naar Sihanoukville, waar de Westerdam in een containerhaven aan mag leggen. Op de vlucht ontmoeten zij min of meer toevallig de Cambodjaanse ministers van Gezondheid en Transport, die onderweg zijn naar Sihanoukville om daar leiding te geven aan de operatie. Er worden mobiele nummers uitgewisseld, waardoor er direct contact mogelijk is. Dit zal de dagen die volgen zeer nuttig blijken.

Westerdam - delegatie wacht de passagiers op - foto: Thomas van Leeuwen
Een delegatie van de Cambodjaanse regering wacht op de Westerdam op de bloedhete kade van de containerterminal in Sihanoukville. Aan de horizon is de Westerdam te zien. (foto: TvL)

Valentijnsdag

De Westerdam ligt sinds donderdagochtend 13 februari voor de kust van de Cambodjaanse stad Sihanoukville, zo’n 230 kilometer ten zuidwesten van de Cambodjaanse hoofdstad Phnom Penh. Het schip mag de haven niet in en niemand mag van boord. De autoriteiten willen eerst zeker weten dat passagiers niet ziek zijn. Van de ongeveer 2000 passagiers hebben 20 mensen tijdens de reis ziekteverschijnselen vertoond. Deze groep wordt getest. Hiervoor worden per helikopter de afgenomen monsters naar een lab in Phnom Penh gebracht. Om 22.55 uur lokale tijd krijgt Thomas via WhatsApp van de Cambodjaanse regering de formele bevestiging dat de geteste passagiers geen dragers zijn van het coronavirus.

Het is vrijdag 14 februari als de Westerdam aanlegt, Valentijnsdag. De eerste passagiers verlaten in kleine groepjes het schip. Zij krijgen op de kade een bloem van de Cambodjaanse premier Hun Sen. Thomas en Dick gaan aan boord om Nederlanders en EU-burgers op te vangen en te woord te staan.

Op de bloedhete kade van de containerhaven staan airconditioned bussen klaar. Die brengen de passagiers naar de luchthaven van Sihanoukville, van waar zij naar Phnom Penh vliegen. Vanuit de Cambodjaanse hoofdstad vliegen veel mensen direct naar huis. Het gaat mis als een van hen, een Amerikaanse vrouw, op zaterdag 15 februari in Kuala Lumpur landt. Zij wordt daar getest en is Corona-positief, drager van het virus. De vrouw moet ter plaatse in quarantaine.

Weer vast

Als het nieuws uit Kuala Lumpur bekend wordt, bevinden zich nog 260 passagiers aan boord van de Westerdam. In Phnom Penh zitten 600 passagiers in een hotel. Zij mogen niet meer weg. De autoriteiten besluiten om alle nog in Cambodja aanwezige mensen, onder wie de Nederlanders, te testen voor zij het land uit mogen. Zenuwslopende dagen volgen. De passagiers worden een voor een onderzocht. Wie geen drager van het virus is, krijgt een gezondheidsverklaring en mag het land verlaten. Er worden geen nieuwe gevallen geconstateerd.

Op woensdag 22 februari verlaten vroeg in de middag de laatste Nederlanders de Westerdam. Godie van de Paal, honorair consul in de noordelijk gelegen Cambodjaanse stad Siem Reap, staat op de kade om hen op te vangen. Per bus en onder politiebegeleiding gaat de groep naar het Sokha Hotel in Phnom Penh.

Billy Barnaart, honorair consul in Phnom Penh, verleent in het Sokha Hotel sinds het begin van de week bijstand. Hij haalt medicijnen bij apotheek Pharmacie de la Garte in Phnom Penh, onder meer insuline voor een passagier met suikerziekte. En hij helpt mensen om zo snel mogelijk terug naar huis te vliegen. Ondertussen wordt door HAL, de eigenaar van het cruiseschip, gekeken hoe de nog in Cambodja aanwezige passagiers naar huis kunnen worden gebracht. Dat is een ingewikkelde puzzel. Vanuit Phnom Penh vertrekken geen directe vluchten naar Europa. En veel landen in de regio willen niet als transit dienen.

Honorair consul Billy Barnaart, Cambodja, Westerdam
Honorair consul Billy Barnaart (m) met Joop van Niekerk (r) en Neeltje Simons (l) die nog dezelfde vanavond terug naar huis vliegen. (foto: BB)

Geen bestemming meer

Dinsdag 18 februari durven in Den Haag de teams van crisiscoördinator Kim Elferink en haar college Mariëlle Geraedts, hoofd Consulaire Aangelegenheden, weer even adem te halen. Alle Nederlanders zijn in veiligheid. De quarantaine van de Diamond Princess in Tokio wordt na veertien dagen beëindigd. De vijf Nederlanders, die negatief getest worden, staan op het punt naar huis te gaan. Alleen in Phnom Penh zit nog een groep van 41 Nederlanders. HAL regelt daar de vlucht, zo is afgesproken. Die vertrekt op donderdag 20 februari vanuit Phnom Penh naar de Turkse stad Istanbul. Van daar vliegen de mensen naar huis. Ook deze overstapvluchten worden door HAL geregeld.

Na het vertrek van het vliegtuig volgen Kim en Mariëlle in Den Haag het viegtuig. Op de vlucht zitten 39 Nederlanders en zo’n 200 andere passagiers van de Westerdam. Twee Nederlanders vliegen een dag later via Dubai terug. Op Flightradar24, een website waarop alle lijnvluchten kunnen worden gevolgd, is te zien dat de HAL-vlucht volgens plan verloopt. Tot het vliegtuig boven de nabij de grens met Pakistan gelegen Iraanse stad Zahedan rondjes begint te draaien. Niet veel later keert het vliegtuig om. Wat is er aan de hand?

Op het ministerie van Buitenlandse Zaken vindt onder regie van Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) interdepartementaal overleg plaats. En er wordt geschakeld met de betrokken instanties; Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en Landelijk Operationeel Coördinatiecentrum (LOCC). Inmiddels is duidelijk geworden dat Turkije zich heeft bedacht. Het vliegtuig is niet meer welkom in Istanbul. Voor een noodlanding vliegen de piloten naar Karachi. Het vliegtuig kan daar tanken. Het plan is om daarna terug te vliegen naar Cambodja.

Flightradar24
Op de vlucht van 20 februari 2020 van Phnom Penh naar Instanbul zitten 39 Nederlanders en zo’n 200 andere passagiers van de Westerdam. Boven de Iraanse stad Zahedan begint het onverwachts rondjes te draaien en keert om. (foto: Flightradar24.com)

Naar Amsterdam

In Den Haag komt een verzoek van HAL binnen. Kan het vliegtuig naar Schiphol? Met volle tanks kan het vanuit Karachi in een ruk naar Amsterdam vliegen. Na afstemming met alle betrokken ministeries, krijgt het verzoek groen licht. De vlucht heeft een nieuwe eindbestemming. Amsterdam. Het is dan donderdagavond 20 februari, 22.00 uur.

De klus zit er nog niet op. De ambassades van de landen die ook passagiers op het vliegtuig hebben moeten worden geïnformeerd. Zij kunnen dan ondersteuning bieden aan hun landgenoten, zodat die zo snel als mogelijk de reis naar huis voort kunnen zetten. Daarnaast wordt met het ministerie van Volksgezondheid en het RIVM afgestemd welke gezondheidsmaatregelen genomen moeten worden.

Het is vrijdag 21 februari, 1.15 uur. De teams van crisiscoördinator Kim en haar  collega hoofd Consulaire Aangelegenheden Mariëlle gaan met een gerust gevoel naar huis. De laatste Nederlanders zijn onderweg naar huis.

Epiloog

Vrijdagmiddag 21 februari. Viceminister-president De Jonge geeft de wekelijkse persconferentie van het kabinet.

‘Er is de afgelopen weken achter de schermen hard gewerkt door onze ambassades, door het RIVM en door de lokale GGD’en om Nederlanders terug te laten keren en vervolgens medisch te laten onderzoeken en te begeleiden. Dat geldt voor de mensen die onder begeleiding zijn teruggekeerd vanuit Wuhan. Deze mensen zijn 14 dagen in quarantaine gehouden en zijn goed gemonitord. En inmiddels is vastgesteld dat zij niet besmet zijn.

Nederlanders op het cruiseschip De Westerdam, die in nauwe samenwerking tussen de rederij, de Holland Amerika Lijn en onze ambassades zijn teruggekeerd, zijn na een medische check eveneens gezond verklaard en hoeven niet in quarantaine. En datzelfde geldt voor de Nederlanders die van de Diamond Princess kwamen.’